Dan srpskog jedinstva, slobode i nacionalne zastave obeležava se u znak sećanja na proboj Solunskog fronta 15. septembra 1918. Centralna svečanost održana je sinoć u Banjaluci.
Probojem Solunskog fronta, koji su izveli Srbi 15. septembra 1918. godine, započeo je krah Centralnih sila, što je, kapitulacijom Nemačke 11. novembra, dovelo do okončanja Prvog svetskog rata, odnosno pobede Saveznika.
Približno 2.000 dalekometnih cevi neprekidnim devetočasovnim dejstvom pripremilo je proboj. Vatra strahovite razorne moći trajala je do početka proboja, 15. septembra u 5.30 časova.
Istovremeno, bilo je u toku postepeno primicanje srpskih vojnika položajima neprijatelja, uz mukotrpan uspon ka vrhovima na kojima su Bugari, Nemci i Austrougari bili utvrđeni.
Proboj je usledio u praskozorje, kada se dogodio juriš srpskih ratnika koji su prethodne sate proveli priljubljeni uz planinske padine, dok je preko njih neprijateljske položaje tukla artiljerija, pripremajući ofanzivu.
Pod žestokim napadima srpskih ratnika, najslabija karika u lancu Centralnih sila se raspala.
Kapitulacija Bugarske, Turske i Austrougarske
Kao posledica brzog prodora srpskih ratnika, odnosno činjenice da se linija odbrane raspala uz haotično povlačenje, zapravo beg, usledila je kapitulacija Bugarske 29. septembra, pošto su se čitave njene armije predale Srbima.
Potom je usledila kapitulacija Turske 30. oktobra, pa Austrougarske 3. novembra.
Potpisivanje primirja s Nemačkom na Zapadnom frontu 11. novembra označilo je kraj Prvog svetskog rata.
Nemački car Vilhelm II, iznenađen uspehom Srba, obratio se tada bugarskom monarhu Ferdinandu porukom da je sramotno što je, kako se izrazio, 60.000 Srba odlučilo ishod rata.
Savezničke snage na Solunskom frontu sačinjavale su francuske, britanske i italijanske trupe, uz Srbe, Grke i Ruse, koji su se posle revolucionarnih događaja u Rusiji 1917. pobunili, pa je njihova formacija rasformirana.
Najbrojniji su bili Francuzi, značajnim delom trupe iz kolonija, kojih je uoči proboja bilo oko 180.000 vojnika. Britanaca je bilo oko 120.000.
U sastav srpskih snaga uključene su u poslednjoj fazi rata i desetine hiljada dobrovoljaca, Srba sa prostora Austrougarske, pristiglih što iz zarobljeništva u Rusiji, što iz Amerike. Uoči i tokom proboja oni su, po svedočenjima, bili najborbeniji element.
S druge strane, na suprotnoj strani fronta bile su utvrđene nemačke, bugarske i austrougarske trupe, pri čemu su Bugari bili daleko najbrojniji. Nemaca je bilo približno 30.000.
Proboj Solunskog fronta
Odnos snaga bio je približan. Uoči proboja, i savezničkih i snaga Centralnih sila bilo je po 600.000 ili nešto više.
Solunski front ustrojen je posle propasti Galipoljske operacije, kada je britanski pokušaj zaposedanja poluostrva koje kontroliše Dardanele, čime bi put ka Carigradu bio otvoren, doživeo fijasko.
Na Galipolju su Turcima takođe pomogli Nemci. Većinu britanskog kontingenta sačinjavale su trupe iz kolonija, iz Australije i Indije.
Iskrcavanjem, u oktobru 1915. godine, u Solunu dve francuske i jedne britanske divizije započelo je obrazovanje novog fronta u zaleđu tog grada.
Posle tragičnog povlačenja preko planinskih vrleti od Kosova, odnosno Metohije, do Jadrana u zimu 1915/1916. godine, Srbi su se oporavljali na Krfu do proleća 1916. godine, kada su prebačeni u zaleđe Soluna. Bilo ih je, koliko se zna, 6.025 oficira i 124.190 vojnika.
Solunski front, ukupne dužine oko 600 kilometara, nazivan i Balkanskim, Makedonskim ili Južnim, podrazumevao je potez od Jadransko-jonske obale, nešto severnije od Valone, na istok do Dedeagača na egejskoj obali, današnjeg Aleksandrupolisa.
Na Solunskom frontu Srbi su prve ozbiljne pobede postigli septembra 1916. godine zaposedanjem Kajmakčalana, čime su oslobođene prve stope porobljene otadžbine, da bi potom usledilo oslobađanje Bitolja novembra 1916. godine.
Među posledicama Boja na Kajmakčalanu bilo je i rasformiranje Treće srpske armije 28. marta 1917. godine usled strahovitih gubitaka. Ostatak ljudstva pre- komandovan je zatim u Prvu i Drugu armiju.
Glavnokomandujući savezničkih snaga na Solunskom frontu, Franše d’Epere, u junu 1918. godine, na sastanku sa regentom Aleksandrom Karađorđevićem i srpskim generalima usaglasio je detalje velike ofanzive koja je usledila sredinom septembra.
Proboj se dogodio na sektoru Dobro Polje – Veternik – Kozjak, koji su držali Srbi, određeni za težišni udar prilikom razbijanja neprijateljskih utvrđenih linija.
Prva i Druga srpska armija, odnosno šest pešadijskih i jedna konjička divizija, ojačane su sa dve francuske pešadijske divizije.
General Petar Bojović komandovao je Prvom srpskom armijom, a vojvoda Stepa Stepanović Drugom. Komandant Štaba bio je vojvoda Živojin Mišić.
Proboj je ostvaren od 15. do 17. septembra 1918. godine na frontu dveju bugarskih divizija.
Iako je prvobitna namera savezničke komande bila samo ovladavanje dolinom Vardara, žestoko napredovanje Srba sve je promenilo.
Umesto prvobitnih, ograničenih ciljeva, Srbi su nastavili prodor na sever, s ciljem oslobođenja otadžbine.
Oslobođenje Beograda i ujedinjenje Srba
Beograd je oslobođen 1. novembra, da bi potom usledilo dalje napredovanje srpske vojske, pre svega s ciljem oslobođenja Vojvodine, a onda i na zapad, put Karavanki, Kvarnerskog zaliva, Dalmacije i južne Štajerske.
General Petar Bojović je za uspešno rukovođenje probojem i ofanzivom dobio čin vojvode.
Pobeda Srba krunisana je odlukama sunarodnika iz do tada neoslobođenih krajeva da se prisajedine Srbiji.
Tako je Vojvodina prisajedinjenje Kraljevini Srbiji proglasila 25. novembra 1918. godine, pri čemu je Srem na Skupštini u Rumi istovetnu odluku doneo prethodnog dana. Crna Gora je prisajedinjenje Srbiji proglasila 26. novembra.
U palati Krsmanović, na Terazijama u Beogradu, regent Aleksandar Karađorđević je 1. decembra 1918. godine proglasio stvaranje Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca.
Ovim činom ostvareno je ujedinjenje kojem su težile generacije.
Proboj Solunskog fronta, okončanje Svetskog rata i oblikovanje Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca jedan su od najvećih uspeha u celokupnoj istoriji Srba.
Veličanstvenom pobedom u Prvom svetskom ratu ostvareno je ujedinjenje Srba.
Centralna manifestacija obeležavanje Dana, održana je u Banjaluci, a delegaciju Srbije predvodio je predsednik Vlade Srbije u tehničkom mandatu Đuro Macut.
Dan srpskog jedinstva, slobode i nacionalne zastave obeležen je i u Čikagu, gde je u Staroj srpskoj pravoslavnoj crkvi Vaskrsenja Hristovog na Palmer skveru najpre osveštana zastava Republike Srbije, a zatim svečano podignuta uz intoniranje himne “Bože pravde”.
Vlada Srbije je 11. septembra 2020. godine odlučila da se dan proboja Solunskog fronta, 15. septembar, ubuduće obeležava kao Dan srpskog jedinstva, slobode i nacionalne zastave.
Praznik je prvi put svečano proslavljen 2021. godine u Beogradu na Savskom trgu, kod spomenika Stefanu Nemanji.
