Nevladina organizacija CASA objavila je drugi izveštaj o praćenju primene Zakona o strancima, koji donosi pregled načina na koji se ovaj zakon sprovodi od kada je njegova puna primena započela 15. marta 2026. godine.
Ovaj izveštaj, kako je saopšteno, obuhvata period terenskog monitoringa sprovedenim tokom aprila 2026.
Izveštaj je pripremljen u saradnji sa pravnim ekspertima, uključujući posete opštinskim kancelarijama za civilnu registraciju, sastanke sa predstavnicima Ministarstva unutrašnjih poslova i javni forum organizovan u Severnoj Mitrovici sa pogođenim stanovnicima.
Takođe, sadrži i reprezentativne slučajeve prijavljene kroz CASA-in monitoring sistem od strane stanovnika koji žive severno i južno od reke Ibar, saopštili su iz ove organizacije.
Neujednačene administrativne prakse i prekomerni troškovi
Prema nalazima izveštaja, građani se u različitim opštinama suočavaju sa neujednačenim administrativnim procedurama prilikom podnošenja zahteva, zbog čega često dobijaju različite i međusobno kontradiktorne informacije o potrebnoj dokumentaciji.
U izveštaju se navodi i da pojedine opštine traže dokumenta koja nisu predviđena zvaničnim smernicama Ministarstva unutrašnjih poslova, dok su stanovnici ukazali i na dodatna administrativna opterećenja, poput višestrukih zahteva za apostille pečatima i notarskim overama.
„Stanovnici su takođe prijavili prekomerna administrativna opterećenja, uključujući ponovljene zahteve za apostille overama i notarskom overom dokumentacije koja nije formalno propisana zakonom, što dovodi do značajnih finansijskih troškova i produženih procedura“, naveli su.
Zabrinutost u vezi sa sticanjem dokumenata građanskog statusa za lica rođena van Kosova
Posebna zabrinutost, kako ističu, izražena je u vezi sa licima rođenim van Kosova čiji roditelji poseduju kosovska dokumenta.
Preciziraju da se prema ovom izveštaju, mnoga lica starija od 18 godina i dalje suočavaju sa ozbiljnim poteškaćama u pristupu civilnoj registraciji, kao i procedurama za sticanje državljanstva uprkos, kako ističu – „kontinuiranom boravku na Kosovu i porodičnom poreklu povezanom sa državljanima Kosova“.
„U praksi, mnoga od njih se upućuju na znatno restriktivnije procedure naturalizacije stranaca zbog mesta rođenja i kasne registracije nakon punoletstva“, stoji u saopštenju CASE.
Izveštaj podseća da je ova nevladina organizacija i ranije ukazivala da takve prakse nisu bile u potpunosti u skladu sa prethodnim Zakonom o državljanstvu, posebno članom 32, koji je, kako kažu, garantovao kontinuitet državljanstva za bivše državljane SRJ sa prebivalištem na Kosovu i njihove direktne potomke, bez propisivanja eksplicitnih starosnih ograničenja.
„Međutim, nedavno usvojeni novi Zakon o državljanstvu, koji stupa na snagu za manje od nedelju dana, sada izričito uvodi pravilo prema kojem lica rođena van Kosova gube mogućnost sticanja državljanstva po poreklu nakon navršenih 18 godina ukoliko to pravo prethodno nisu ostvarila“, naveli su.
Istovremeno, iz CASE izražavaju zabrinutost da novi pravni okvir može nesrazmerno pogoditi određene zajednice.
„Posebno lica koja zbog političkih, administrativnih ili praktičnih prepreka nisu bila u mogućnosti da tokom detinjstva završe postupke registracije“, poručili su.
Kratki rokovi i nedostatak efikasne pravne zaštite
U izveštaju se takođe ukazuje i na „rastuću zabrinutost“ među stanovnicima zbog, kako navode, kratkih prelaznih rokova uspostavljenih za procedure civilne registracije i regulisanja boravka.
Prema navodima stanovnika, dodaju, opštinske kancelarije su već preopterećene, dok podnosioci zahteva često ne dobijaju pisane potvrde ili zvanične pisane odluke, čime im se onemogućava pristup delotvornim pravnim lekovima i sudskoj zaštiti.
Iz CASE dodatno upozoravaju da najavljeno prestajanje priznavanja srpskih ličnih karata (15. mart 2027. godine) izdatih stanovnicima na Kosovu može izazvati „ozbiljne praktične posledice“.
„Uključujući rizike povezane sa pristupom zdravstvenoj zaštiti, socijalnoj zaštiti i zakonitom boravišnom statusu“, dodaju.
Pravno mišljenje o procedurama spajanja porodice i državljanstva
Posebna pažnja, ističu iz CASE, posvećena je supružnicima državljana Kosova koji apliciraju kroz procedure spajanja porodice.
„Pravno mišljenje CASA-e uključeno u izveštaj argumentuje da se trajanje braka za potrebe sticanja državljanstva mora računati od dana zakonitog zaključenja braka, a ne od dana njegove naknadne registracije pred kosovskim institucijama“, stoji u izveštaju.
U izveštaju se dalje ukazuje da rigidno insistiranje na dodatnom jednogodišnjem periodu privremenog boravka u slučajevima dugotrajnih brakova i stvarnog porodičnog života može predstavljati „nesrazmernu i preterano formalističku prepreku ostvarivanju građanskog statusa“.
Preporuke
Među ključnim preporukama iz izveštaja, CASA poziva nadležne institucije da usaglase administrativne procedure u svim opštinama, produže prelazne rokove i uspostave jasna pravila za lica rođena u inostranstvu čiji najmanje jedan roditelj poseduje kosovska dokumenta.
Takođe, preporučuje se obezbeđivanje pisanih odluka i efikasnih pravnih mehanizama za žalbe, kao i omogućavanje neposrednog podnošenja zahteva za državljanstvo supružnicima koji već ispunjavaju zakonske uslove u pogledu trajanja braka i porodičnog života.
Ujedno iz NVO CASA su najavili da trenutno pripremaju dodatnu pravnu i političku analizu novousvojenog Zakona o državljanstvu, koju će, poručuju, uskoro objaviti.
